(Leestijd: 2 - 4 minuten)

Nog t/m 11 april 2027
In het Purmerends museum is een kleine, intieme, maar betekenisvolle tentoonstelling ingericht met werken van Lotti van der Gaag (1923-1993). Zij was een Nederlandse beeldhouwster en schilderes die haar grootste bekendheid verwierf door haar verwantschap met de kunstenaarsbeweging Cobra, toen ze met Karel Appel, Corneille, Zadkine en anderen verbleef in Parijs.

 Zij werd pas later bekend. Het is een van de vragen in de tentoonstelling, of zij nou een echte Cobra-kunstenares was . Zo ja, waarom werd zij dan niet toegevoegd aan het firmament van de beroemden. Het antwoord ligt besloten in de getoonde werken uit haar oeuvre. Cobra opende zeker haar ogen en mogelijkheden op het gebied van vorm en kleur, inhoudelijk was zij volkomen onafhankelijk. In haar enerzijds naïeve en anderzijds surrealistische half mens, half dier figuren, spreken haar beelden vooral een taal die emotioneel dieper gaat dan veel oppervlakkige decoratieve Cobra werken. Daarin was zij een echte outsider.

De Wachtende in Purmerend en BoijmansLotti van der Gaag (1923-1993) De wachtende (1951) b43 x h62 x d35 cm.
links: Keramiek Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, beeld nu in Purmerend,
rechts: Brons Collectie museum boijmans van beuningen, beeld nu in depot.
(De website van Boijmans schrijft haar naam zonder hoofdletters).

De Wachtende

Het zal wel niet vaak te zien zijn, het linker beeldje, van keramiek. Klei is tenslotte erg kwetsbaar, zelfs als het gebakken is. (Ik heb de baktemperatuur en kleisoort niet kunnen achterhalen.) Het is bij de Rijksdienst in goede handen en staat hier, in Purmerend, in een glazen vitrine. In Rotterdam hebben ze hetzelfde beeldje. Afgegoten in brons en zo gepatineerd dat de kleur dichtbij die van de gebakken klei komt. Nu niet te zien, want in het depot van Boijmans.

Dit zijn al bijzonderheden genoeg: een kleimodel naast een bronzen gieting, in twee verschillende verzamelingen. Het kleimodel is zo mooi afgewerkt, dat het als zelfstandig voortlevend beeld gedacht is, het afgieten in brons is een verrassing.

Afgegoten. Gladgemaakt, tot stilstand gebracht. Onherroepelijk. Gevoel begraven achter de façade, met die façade symbool geworden. Symbolen dienen wat algemeen geldt. Dat wat niet meer verandert. Onpersoonlijk.

Ik zou met mijn handen over de klei willen gaan, maar het brons laat me koud. Er zijn beelden die niet gegoten hoeven worden. Je hoeft er alleen maar voorzichtig mee te zijn.

Dit beeld heet de wachtende. Het is gevuld met gevoel. Het is niet een forens bij de bushalte. Het is zelfs geen mens. Het is drager van wanhoop en hulpbehoefte. Eigenlijk is het geen wachten. Behalve misschien het wachten in Oekraïne, Gaza, Soedan, Myanmar.

Voortleven is eigen aan sculptuur. Al helemaal als het wachtenden betreft. Het beeldje is gemaakt in 1951, acht jaar nadat Sartre zijn toen al bekende eenakter Huis Clos schreef. En twee jaar vóór Samuel Becketts Wachten op Godot.

Klei naast brons: aarde naast metaal. Vergankelijkheid naast eeuwigheid, primitief naast chique, ambacht naast Kunst. Geef mij die van klei maar: de eenzaamheid en verbijstering is zojuist spontaan tot leven gekomen. Man, vrouw of kind, viervoeter met Afrikaans masker, wat het ook is, het schreeuwt om koestering. Er is nog hoop en geloof op voortleven maar twijfel ligt in de opengesperde mond.

In Huis Clos pijnigen drie wachtenden elkaar geestelijk, na hun dood, in de hel, zonder te weten of er nog ooit iets anders komt. Het beeldje van Lotti van der Gaag toont dezelfde wanhoop en machteloosheid.

Het is waarschijnlijk dat Lotti Sartres tekst kende, want ze woonde in Parijs en las vaker teksten van Franstalige auteurs. De Ier Beckett schreef zijn toneelstuk twee jaar ná het beeldje, direct in het Frans. Het thema wachten op de dood is typisch voor die periode van het beginnende existentialisme na de tweede wereldoorlog. Die periode duurt nog steeds voort. Het hangt in de lucht. Dat kleurt onze interpretatie.

 

 
 

1000 Resterende tekens