Vergelijkend kijken is mijn vak. Door te vergelijken zie je meer. Maar het is niet gemakkelijk.
In de Matisse tentoonstelling in H’Art worden werken van Matisse vergeleken met niet-figuratief werk van Mark Rothko en zelfs Ellsworth Kelly.
Dan doe je iedereen tekort.
Matisse is niet alleen kleur, Rothko niet alleen ‘abstractie’, Kelly niet zomaar Minimal. De kunstwerken verschillen enorm, de context ten tijde van het ontstaan was totaal anders, onze tijd is een heel andere, de samenlevingen zijn en waren cultureel autonoom. Kunst is meer dan lijn, kleur en vlak.
Yayoi Kusama - W. de Kooning - Henri Matisse
Nu zijn ze gelijktijdig te zien, Yayoi Kusama, Willem de Kooning en Henri Matisse, elk in een eigen tentoonstelling. Wij krijgen ze nu te zien, losgemaakt uit de geschiedenis en we vergeten al gauw dat het kunstwerken zijn, afkomstig uit een heel andere wereld. Onze ogen zijn intussen zo ontzettend verwend en daarmee veeleisend, dat een beetje museumtekst niet meer voldoet.
Tijdens mijn studie kunstgeschiedenis las ik het boek van Robert Hughes, Kritisch in vredesnaam kritisch, met stijgende verbazing, groeiende bewondering en toenemende opwinding. Wat een taal, wat een kennis en boven al: wat een visie.1
En ja, mijn eerste artikeltje over Yayoi Kusama was behoorlijk kritisch, vooral jegens het museum, maar ook jegens Yayoi. Het was een beetje Hughes’ stijl: kritisch op de kunstwerken, kritisch op het museum, kritisch op de teksten. Na de lezing van Hughes indertijd nam ik mij voor nooit een negatieve recensie te schrijven: ofwel ik schrijf over iets wat ik goed vind, of ik schrijf niet.
Waarom zou je alle drie deze tentoonstellingen gaan bekijken? Niet omdat alle musea hun coryfee ‘een van de meest invloedrijke kunstenaars’ noemen. Wat heb je aan zulke dooddoeners? Ze zijn niet eens waar. Holle frasen over overleden kunstenaars.
En hoe jammer dat alle drie die musea die opvatting huldigen: een museum is voor wat voorbij is. Zoveel geld, zoveel energie, zoveel nostalgie. Zonder ook maar enige reflectie op de tijd nu, waarin wij leven. Kennelijk zonder onderling overleg, als drijvende eilandjes in een zee van verleden tijd. DTijrie gemiste kansen in één stad. Op de kaartverkoop na dan.
Of zit er iets anders achter deze gelijktijdige parade van drie musea in één stad, dit najaar?
Wat interessant is, is dat elk van deze drie kunstenaars niet alleen schilderde, maar ook ruimtelijk werk maakte: met een groot woord ‘beeldhouwkunst’. Als een schilder gaat beeldhouwen voelt hij dat er meer te ontdekken valt wanneer hij zijn gereedschapskist aanvult. Keert hij daarna terug naar de schilderkunst, dan is de reden meestal: de eigen aard van het kunstwerk vraagt om een andere techniek.
Een kunstwerk ontstaat zo, materiaal is alles. Een kunstwerk ontstaat onontkoombaar. De kunstenaar werkt in dienst van het kunstwerk. En meestal gebruikt hij of zij (in onze tijd: ‘hun’ en ‘zij ) de materialen waarin zij zich het best thuis voelen. Wil je me niet geloven, lees dan eens iets van Merleau-Ponty, Lacan, Lyotard, Deleuze. Nancy, Rancière. Franse filosofen die zich omstandig hebben beziggehouden met het ontstaan van oeuvres, die wij nu toonaangevend noemen: Matisse, Cézanne, Appel, Van Gogh, Klee.
De tentoonstelling van Yayoi Kusama in het Stedelijk Museum dekt de meest intieme emoties van de kunstenares toe onder een deken van stippen, zoals zij dat zelf ook deed, tegen de buitenwereld, dat wil zeggen tegen ons. Dat mist de kracht van Kunst en blijft steken in decoratie.
De tentoonstelling van Willem de Kooning in het Rijksmuseum mist de prachtige werken die de buurman – het Stedelijk Museum – in zijn bezit heeft. In het Rijksmuseum ontstaat een ander beperkt beeld: De Kooning als nazaat van Breugel, Haverkamp en Bosch: zuiver Nederlandse tekenaar van rare poppetjes. Alsof zijn ontwikkeling in Amerika er niets aan toevoegde.
De tentoonstelling van Matisse spreekt nadrukkelijk over zijn invloed op de kleur in de werken van kunstenaars na hem en mist eveneens de échte kleurige werken uit – alweer de collectie van het Stedelijk Museum. Daardoor gaan alle vergelijkingen met latere werken van andere kunstenaars mank. Wat overblijft is een tamelijk schraal overzicht uit het Musée Pompidou, dat het nogal vergezochte thema niet voldoende toelicht.
Waarom zou je ze alle drie gaan bekijken? Omdat er in elke tentoonstelling wel één werk te vinden is dat meer dan de moeite waard is.
Bij Yayoi Kusama is dat Yayoi Kusama Large White Net (Ctrl + Enter = dieplink)2
Bij Willem de Kooning is het Queen of Hearts (Dieplink)3
Bij Matisse genoot ik van Nature morte au buffet vert (1928)(Dieplink)4
Kies zelf in elke tentoonstelling er eentje uit, ga er een kwartiertje voor zitten, laat je door niets en niemand afleiden. Voel hoe het is om zelf midden in het kunstwerk te zijn dat jij niet kunt en niet wilt ontlopen.
Vergeet de museum politiek. Dat laat je vanzelf achter je als je de deur achter je dichttrekt. Maar je houdt er in ieder geval in deze herfst drie kunstwerken aan over die jou verder zullen vergezellen, ook als je je gaat verdiepen in de kunst van onze eigen tijd.
Over Yayoi heb ik het nu twee keer gehad. Volgende zondag praat ik over Willem de Koonings Queen of Hearts. De Zondag daarna over Matisses Nature morte au buffet vert. Dan proberen we te achterhalen wat nu de werkelijke betekenis van die werken zou kunnen zijn, voor ons.
Noten en fotocredits
1 Hughes, Robert (1990) KRITISCH IN VREDESNAAM KRITISCH Over kunst en kunstenaars, A´dam, Uit. Balans ISBN 90 5018 113 9 NUGI 911.
2 Yayoi Kusama (1929–2026; born Matsumoto, Japan; died Tokyo, Japan; active New York, NY and Tokyo), Large White Net, 1958. Oil on canvas; 125 x 184 cm, 136.2 × 188.4 × 8.9 cm (frame). Gift of Mr. and Mrs. Harry L. Tepper (y1965-252); Princeton University Art Museum;
3 Detail of Queen of Hearts, showing the artist's use of a scraper to apply and manipulate his paint.
Lees ook: Analysis of Willem de Kooning’s Queen of Hearts: https://hirshhorn.si.edu/explore/analysis-of-willem-de-koonings-queen-of-hearts/
4 Domaine public; Photo credits : Centre Pompidou, MNAM-CCI/Bertrand Prévost/Dist. GrandPalaisRmn; Image reference : 4N96038; Image presentation : GrandPalaisRmnPhoto
Abonneren
Rapporteer
Mijn reacties