De tentoonstelling Chez Matisse, nu in H’Art’ is zeker geen Matisse-tentoonstelling zoals De oase van Matisse in 2015 in het Amsterdamse Stedelijk Museum. Ook toen hing er een Barnett Newman en een Mark Rotko om Matisse’s invloed op de kunst na hem te demonstreren.
Juist de laatste fase van Matisses werk die toen zo pregnant naar voren kwam,in zijn grote knipsels, ontbreekt nu. Maar ook mis ik het hele vroege werk, met de wilde kleuren van de Fauves van voor de eerste wereldoorlog, waarin je zelfs invloed van Van Gogh mag bespeuren. En omdat die belangrijke fases in zijn oeuvre afwezig zijn, hangt de ‘nalatenschap’ er een beetje verweesd bij.
(Klik op de plaatjes met een vergrootglas voor een vergroting)
Henri Matisse (1869-1954) Nature morte au buffet vert, 1928; Nu te zien in de tentoonstelling Chez Matisse in
H’Art Amsterdam.Maar in een tentoonstelling van grote meesters is er altijd wel een verrassing te beleven. Dat is dit keer voor mij dit schilderij. Onwaarschijnlijk evenwichtig in kleur en compositie. Het is een rustig, zelfs veilig schilderij, zonder saai te zijn. Je moet al je aandacht richten op de details om te ontdekken hoe uitgebalanceerd dit werk is. De balans die is aangebracht tussen alle details, de balans die het schilderij tot een eenheid brengt, doet het uitblinken in de tentoonstelling, als een volwassen werk van een gerijpt meester.
Het kunstwerk: Wat is er te zien
Ontmoeting
Het schilderij hangt nogal geïsoleerd op een aparte wand. Dat is natuurlijk met opzet gedaan, om het op te laten vallen. Want als je het tussen al het andere werk hangt, krijgt het niet genoeg aandacht. Het is bescheiden. Het is ingetogen. Het doet alsof alles wat er te zien is gewoontjes is. Alsof het niet de moeite waard is om te schilderen. Maar het tegendeel is waar.
Onderwerp
Willem Claesz. Heda (1593-1680), Stilleven met vergulde bokaal 1635, olieverf op paneel, h87,8 x b 112,6 cm, Amsterdam Rijksmuseum.
Het is een stil leven. Dode natuur in het Frans. Welke van de twee het meest poëtisch is, de Franse term of de Nederlandse, is moeilijk uit te maken. Het is een genre met een eeuwenoude traditie. En gewild, bij ons, in de Gouden eeuw, zoals te zien is in het Rijksmuseum in het werk van Willem Claesz. Heda (1593-1680). Die schilderde een tafel vol overvloed. Mooi vergelijkingsmateriaal met Matisse. Die hield zich aan een eenvoudige tafel. Karig, vergeleken met Heda. Maar de opbouw, ik zou zeggen de architectuur va de hoge vaas rechts naar de afhangende doek links, toont de kracht van een traditie.
Formaat en materiaal
De Matisse is maar een fractie kleiner dan de Heda. Maar het aantal voorwerpen is beduidend minder, en hun aanzien monumentaler. Het lijkt nonchalant geschilderd, gemakkelijk, maar het is opvallend nauwkeurig door de nuances in de kleur, in de contouren, in de schaduwen. Het blauw in de achtergrond is anders dan het blauw op de Delftsblauwe vaas en weer anders dan het lichte blauw van de doek, die erbij hangt als een stropdas. Daar glijdt ook nog een vrucht over naar beneden, die kennelijk net van de schaal is gesprongen waarop er nog vier liggen. Geen een hetzelfde, niet van contour, niet van kleur, niet van lichtval. Er is overal zwart, in alle lijnen die als contour dienst doen, maar ook in het transparante glas, op de wand opzij en achter het buffet, in de spleet boven en tussen de deurtjes en in de banen links aan de rand, van een vermoedelijk licht roze gordijn. En het blauwgroen van het kastje is nergens op het kastje hetzelfde, onder invloed van het licht. Zo zijn ook de witte diagonalen van de blauwe doek nergens hetzelfde, niet even dik, niet gelijkmatig wit, maar ontegenzeggelijk een bekend patroon dat met dezelfde humor als de glijdende vrucht in een paar linkse vouwen over de rand en tegen de achterwand gedrapeerd ligt. Maar het kan heel goed zijn dat Matisse dit niet uit humor deed, maar uit een serieuze zoektocht naar het gewicht van de voorwerpen.
Vorm en compositie
Op de overeenkomst met de traditie wees ik al. Maar er is ook verandering. Het hele tafereel van Heda lijkt te zweven, terwijl dit buffet ,afgesneden door de beeldrand, doet vermoeden dat het stevig op de grond staat. Er zijn in de stilleven traditie drie compositievormen: het ene stilleven staat op een doorlopend blad van rechter naar linker zijwand, een tweede compositie snijdt het tafelblad af in de ruimte links, een derde rechts. Matisse doet een vierde: aan beide zijden blijf het buffet binnen het beeld, vrijstaand van de randen. Hij leeft in het tijdperk van de jonge fotografie en de uitvinding van het snapshot. Dus hij speelt met de vervorming van de lens, laat de nadrukkelijke gelijkenissen van een Heda achterwege en roept de toeschouwer op in een ogenblik, letterlijk binnen de sluitertijd van de camera, het tafereel in zich op te nemen. Alsof de compositie niet met zorg is opgebouwd. De horizon, de uitkragende rand van het buffet, ligt boven het midden van het schilderij. Wij kijken er van boven op en in, en tegelijkertijd van voren er tegen aan. En het mes steekt uit naar ons toe, buiten de tafelrand, zodat we het makkelijker kunnen pakken. Als het snapshot al toevallig zou zijn, is de opname hier pas genomen nadat alles zorgvuldig is gerangschikt.
Gebaar
Het gebaar is tamelijk ingetogen, de penseelstreek krijgt slechts nadruk op het buffetblad. Verder is het vooral tekenachtig. Alle vormen hebben wel een contour zoals een tekenaar dat doet, maar typisch voor Matisse worden veel gedeeltes van die contour weggepoetst. Op alle plekken waar overlap is, de schaal voor de kan, het glas voor de kan, de schaal boven het doek, het doek voor het gordijn is de contour aangepast. Het gevolg is dat de voorwerpen zich weliswaar van elkaar onderscheiden maar toch bij elkaar horen.
Kleur
Ook de kleuren zijn ingetogen. Schaduwen doen zich voor als vlekken die niet precies de contour volgen. De meeste zijn zwart. Alleen de schaduw van het doek is aangepast aan de buffetdeur, en die van het overstek van het buffet aan de plint boven de deurtjes. Het lijkt erop, - ik heb geen technische foto’s – dat het zwart door Matisse op het laatst is aangebracht, over kant en klare verflagen heen.
Op de bovenverdieping van de tentoonstelling in H’Art waar je begint, is al veel tekst gewijd aan kleur. Ik heb het gevoel dat het daar gaat over andere kleur dan hier te zien is, over de vroege kleur van Matisse zoals in zijn schilderij Vrouw met hoed. (Niet in de tentoonstelling.)
Henri Matisse, Femme au chapeau 1905
Olieverf op doek ca. h81 x b60 cm Coll. SFMOMAHet schilderij van zijn vrouw maakte Matisse twintig jaar eerder en is een van de pronkstukken van het Fauvisme. Dit is niet de plek om daar verder op in te gaan – dat doet de tentoonstelling ook niet, maar de vergelijking is duidelijk: zowel de kleur als het gebaar was in die tijd van zijn oeuvre zonder terughoudendheid uitgesproken gebaseerd op gevoel.
Henri Matisse, Stilleven met compote, appels en sinaasappels 1899
Olieverf op doek ca. h47 x b55 cm
Coll. Baltimore Museum of Art
Wat zou het kunnen betekenen?
Matisse en Cézanne
Paul Cézanne (1839-1906), Trois Baigneuses, 1879-1882, olieverf op doek 67 x70 cm,
coll .Musée des Beaux-Arts de la ville de Paris, geschonken door Henri Matisse in 1936; (Foto Wikipedia, publiek domein)
In een bespreking door Jacques Guenne na het zien van dit schilderij op de Herfst salon in 1928, is de journalist niet alleen vol lof, maar vergelijkt het werk ook direct met Cézanne. Dat is niet onterecht want Matisse had zich in tal van uitspraken uitgelaten over de kwaliteiten van Cézanne, die hem keer op keer inspireerden. Zelf had hij dit schilderij van Cézanne in zijn bezit, van 1899 tot 1936, toen hij het schonk aan het Petit Palais.
Ga ik te ver als ik deze twee formeel naast elkaar zet? De schildertechniek is totaal anders maar de compositie lijkt sterk op elkaar: je kunt de Ceźanne bijna een stilleven noemen. De twee bomen voegen zich naar de randen van het buffet, de linker dame naar de blauwe doek, de middelste zowel in diagonaal als kleur naar de fruitschaal en de rechter met haar zwarte haren naar de schaduw naast het buffet. En als opmerkelijke tegenstelling is de stijl van Cézanne impressionistisch en die van Matisse fotografisch.
Conclusie
Kunst komt nooit zonder voorgangers tot stand, altijd staat de kunstenaar op de schouders van iemand die hij bewondert. Die kopieert hij niet, maar er sluipen altijd verwantschappen het werk binnen. Daarnaast speelt de tijd een grote rol, zowel in de opbouw van het oeuvre als in de invloed van het maatschappelijk leven op de kunstenaar. Matisse zie je groeien van wild naar beheerst, dat wil zeggen van enthousiaste student naar gerijpte meester.
Abonneren
Rapporteer
Mijn reacties