De schaduw van brons

“Na een grondige analyse van de historische en topografische omstandigheden, installeerde Giuseppe Penone zijn werk L’ombra del bronzo / De schaduw van brons (2002) als onderdeel van zijn tentoonstelling bij het museum Kurhaus in Kleve.” Aldus Dr. Ronald Mönig in 2007 in de Museumreporter nr. 10, ter gelegenheid van de opening van de tentoonstelling Giuseppe Penone. (Museum Kurhaus, Kleve 8 October 2006–25 February 2007).

Het artikel begint goed, omdat de doctor zich beperkt tot wat er werkelijk te zien is, ook nu nog voor ons, bijna 20 jaar na de plaatsing van de bronzen boom. Penone is geliefd in Duitsland. Hij nam deel aan vier Documenta’s in Kassel, nummers 5, 7, 8 en 13 . In die laatste zag ik voor het eerst een Idee Di Pietra, een boom metstenen erin, zoals we vorige week ontmoetten in Parijs. En nu staan wij op een koude regenachtige middag in Kleve, in het park dat werd aangelegd onder auspiciën van Johan Maurits van Nassau-Siegen (u weet wel, de bouwer van het Mauritshuis in Den Haag).

De boom staat recht tegenover het museum, in het park aan de voorkant van de straat. Aan het brons en de uitvoering herken je Penone al van verre. De boom is opgebouwd uit 6 segmenten bekroond door een zevende (volgens de beschrijving zijn het er maar twee: een hoofdboom en een toptak). Een klein compleet bladerloos gestel is na de onderbreking van de groei - zo lijkt het - op de kop geplaatst. Volgens de doctor is de boom een ceder. Hij doet denken aan de boom in Kröller- Müller. Maar het nest aan de voet van de stam is hier vervangen door een rechte uitsnede, waarin een hulstboompje is geplant, die door deze plaatsing de bronzen boom leven geeft, en zelf door die opstelling beveiligd wordt.

De dag hierna kom ik nog een ‘Penone ‘ tegen, maar nu een echte boom, op het kruispunt in de Molenstraat, in het centrum van Nijmegen. Ik heb al heel wat teksten gelezen heb over Penone en daarin gaat het steevast om “aandacht voor alles wat leeft in de natuur.” Dat mag zo zijn, maar zo zie ik het niet. En daarom vergelijk ik graag de echte Penone met deze echte boom.

In Kleve zie ik op de eerste plaats kunstwerken, dat wil zeggen voorwerpen met ogenschijnlijk gemak door mensenhanden gemaakt. Bij nadere beschouwing blijkt het gemak te bestaan uit bijna onnavolgbaar geduld en buitengewone concentratie, uit een verdichting en openbaring van een persoonlijk, typerend, oeuvre. Gemaakt met vaardige handen die kunnen uitvoeren wat de geest zichtbaar wil maken, nog voordat het resultaat te zien is. Zo zie ik meesterwerken die niet vragen om aandacht voor wat er omgaat in de natuur, maar om aandacht voor wat zij zelf teweegbrengen. En het eerste wat zij teweeg brengen is verwondering, vaak onmiddellijk gevolgd door bewondering..

In deze aan de kunst gewijde ruimtes gaat het ons niet om de natuur, maar om de ontmoeting met een voorwerp, en ons opzadelt met eerbied voor ‘het ding’ waar de maker nu niet bij is. Deze ontmoetingen zijn natuurlijk geen toeval. Bij alles wat je ziet breng je jezelf mee. Ik heb ooit een lezing gehouden over het oeuvre van Penone. Sindsdien zie ik zijn werk overal. Ik zie het zelfs in een uitbottende, hard gesnoeide lindeboom op straat.

Terug dus naar Kleve, naar het vorstelijke park tegenover het Kurhaus, naar de Schaduw van het Brons. Hij staat daar heel parmantig, midden op zijn eigen grasveld, dood en eenzaam te zijn. Wat de doctor bedoelde met een grondige analyse van de historische en topografische omstandigheden, wordt niet duidelijk. Ik heb het ook niet opgezocht, de dichtstbijzijnde catalogus ligt in Bremen, in het Gerhard-Marcks-Haus. Liever illustreer ik mijn gevoel die het werk oproept met een oude tekening die ik vond op Giuseppe Penone’s website:

All’ombra del bronzo – Sguardo (1994)
Under the Shadow of Bronze – Gaze
(detail)
Image © Archivio Penone
https://giuseppepenone.com/en/drawings/2788-allombra-del-bronzo-sguardo

Ik noem de tekening voor mijzelf ‘Beleven’, want dat is het volgens mij waar het bij dit kunstwerk om gaat. Het gaat niet om wat er omgaat in de natuur, maar om wat de kunstenaar zelf, - en wij met hem’- beleven als wij onder de boom gaan staan, in de uitsparing. Wat de tekening ook nog laat zien is hoe de uitsparing uit de boom gezaagd is en daarna het bovenste stuk afgepeld werd tot op de kern, zoals we dat bij andere bomen van Penone kennen. Het uitgezaagde stuk staat afgegoten in brons, naast de bronzen boom.

Het is op de foto door het schelle licht na de regenbui moeilijk te zien, maar enig turen helpt. Dit beleven van de kunstenaar gaat over op ons en toont wat we eigenlijk zouden willen: even deze boom worden. Niet in een uitgezaagd stuk maar echt, om te voelen of we zouden kunnen beleven hoe het is om boom te zijn. Dat is vast en zeker een van de drijfveren van Giuseppe Penone zelf, die heus wel weet dat het niet kan, maar op alle mogelijke manieren probeert het gevoel te onderzoeken en te benaderen van wat een boom is: boom zijn en groeien tot je bent geworden wat je bent. Dat voel je als je de tijd neemt om even bij het werk te blijven staan, je niet te laten hinderen door je betweterige hersens, en de kans te grijpen even anders te zijn, al is het maar voor even. Ik vermoed dat je dan dichter bij de kunstenaar komt, dan door het lezen van allerlei teksten.

De andere boom, de nog levende uitbottende linde in het centrum van Nijmegen, is even eenzaam. De tegenstellingen zijn wederkerig: de natuur staat in de steenwoestijn en het brons staat in de natuur. De een is dood en afgegoten, de ander vecht voor zijn leven, even kaal en met dezelfde afgezaagde takken. Wij zagen dat bijna geen mens omkeek naar de boom in het stadscentrum, niet geïnteresseerd in ‘wat er in de natuur omgaat’. Nijmegen heeft een buitengewoon indrukwekkende inventarisatie van bomen, de meeste staan in parken en landschappelijke gebieden.

Op de vraag wat een echte levende boom betekent in een verstedelijkte omgeving is het antwoord mogelijk: “aandacht voor alles wat leeft in de natuur.” Het werpt de vraag op wat een bronzen afgietsel betekent in een bloeiend park. Deze boom die de kunstenaar maakte, met zijn verdorde dode top, stamt uit de tijd van de ‘zure regen’. Misschien is het een hommage aan de oerkracht van de natuur. Dan is het een hoopvol kunstwerk onder invloed van zijn eigen tijd.