Matthew Monahan – Experimentele Figuratie in De Pont

(Leestijd: 4 - 8 minuten)

Oeuvre
Hurricane Nickel
Stratocaster
Passages
Inspiratie
Deelgenoot
Polke en Monahan: twee experimentelen.
Noten en bronnen

Dit najaar presenteert De Pont Museum Left Hand Path, een tentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaar Matthew Monahan (1972). Centraal staan twee recent verworven sculpturen en een genereuze schenking van de kunstenaar aan het museum, bestaande uit sculpturen en werken op papier. De twee sculpturen ziet u op bijgaande fotomontage.

Hurricane Nickel (2016) en Stratocaster (2016)

Oeuvre

Vertrouwdheid met de sculpturen van Matthew Monahan legt een specifieke beeldtaal bloot. Die volgen wij nu al sinds onze eerste ontmoeting met zijn werk in Sonsbeek in 2008.¹

Ik constateerde toen dat Matthew Monahan commentaar levert op de eigentijdse kunst om hem heen. Hij maakt beelden die veel weg hebben van middeleeuwse figuren, ridders, kluizenaars en andere lieden, die in onze tijd verdwaald lijken te zijn. Het commentaar krijgt vorm door zijn teruggrijpen op het verleden, in een onverbloemd eigentijdse techniek.

Hurricane Nickel

Links op de foto staat Hurricane Nickel, een figuur opgebouwd uit vernikkeld brons, gabion schanskorf (een gaasvormige constructie), Idoha -kwarts en staal. Waar al die materialen precies zitten is niet te zien, alles is overdekt met een matglanzende, nikkelkleurige laag.

Het materiaal maakt het mogelijk om rechtopstaande figuren op te bouwen, met het uiterlijk van dunne zelfdragende huid, die opengevouwen kan blijven omdat ze sterk genoeg is, en ons laat zien dat de ledematen hol zijn en leeg.

Hurricane is kleiner dan een volwassen mens, hij is 133 cm hoog en veel tengerder, 59 cm breed en 51 cm diep. Onder uit zijn kruis ontstaan twee smalle, in de lengte gegroefde banen waarvan de een om zijn bovenlichaam heen omhoog draait en achter over zijn schouder abrupt eindigt. De ander lijkt zich te kronkelen om zijn heup. Zijn rechterarm en hand hangen werkloos langs zijn lichaam, zijn linker knikt bij de elleboog omhoog en houdt de baan voor zijn borst vast. (Matthew Monahan is links en dat betekent veel voor hem.)

Het Engelse woord Hurricane, in het Nederlands Orkaan, stamt af van het Spaanse huracán. Het betekent een storm met een gesloten, ronddraaiende vorm en een dichte kern. Hurricane staat met zijn linkervoet op een platte schijf met groeven, zoals de banen om hem heen hebben, Zijn rechtervoet is vervangen door een stuk open bot, als een mergpijp. Echte benen ontbreken en worden gesymboliseerd door de vorm van de opengeslagen mantel.

Handen zijn geen handen, vingers zijn geplette buisjes, rimpels zijn vergrote plooien, knieën zijn ronde schijfjes, armen zijn gevouwen plooien en het gelaat is in tweeën gespleten. Een half oog met een stuk voorhoofd ligt als dubbeling over zijn gezicht. Alsof het eerst uit het gezicht is los gehakt en daarna opnieuw werd gemonteerd.

Om de zwaarste categorie orkanen voort te brengen lijkt deze fragiele, kwetsbare Hurricane totaal niet in staat. Hij is zachtaardig en niet van plan zijn eventuele geweldige krachten te ontketenen.

Stratocaster

Even androgyn als Hurricane is Stratocaster. De kleding waarin beiden gewikkeld zijn zullen hen nauwelijks beschermen bij de uitoefening van hun bezigheid, noch hen typeren bij wat ze doen. Het zijn kostuums, gedragen door acteurs, die de attributen showen, die gebruikt kunnen worden bij het gespeelde beroep.

Stratocaster is geheel van brons, maar de techniek lijkt veel op de toegepaste mixed media van Hurricane Nickel. Strato is kleiner: Afmeting
106,7 x 58,5 x 40,7 cm maar hij staat hoog op een stalen sokkel. We kijken tegen hem op.

De afmeting van beiden maakt ze kleiner dan de gemiddelde mens. Dat is belangrijk want het wekt andere associaties bij ons op dan wanneer we te maken hebben met reuzen. Nu zijn we snel vertederd en beschouwen ze als grote poppen.

Stratocaster kijkt vanuit de hoogte over ons heen, lichtelijk naar links voorover gebogen, met een staak in zijn linkerhand en ook hier de rechterarm werkloos. Een beetje vertederend, ondanks zijn harnas, door zijn gespleten helm met grote oordoppen, zijn nutteloze speer, zijn heupkarkas en zijn op het lijf gegoten borstrok, waar de tepels nog door naar buiten drukken, zijn holle armen en benen en zijn schele ogen. Wat een weemoed roept dit beeld op. Wat een verstilling.

Je zou heel, heel even (het is geen geheim) jezelf de Stratocaster kunnen voelen, door zijn houding aan te nemen als in een rollenspel en na te gaan wat dat met je doet. Even naast hem staan – niemand in de buurt – ogen dicht, rechterarm iets gebogen, linkerarm om de denkbeeldige speer, je linkerpink gekromd om de ringvinger. Je buigt voorzichtig (om je evenwicht niet te verliezen) zover mogelijk uit je heup over links naar voren, alsof je te paard staat op de stijgbeugels.

Als je even later voor het beeld gaat staan, zie je dat het geen paard is, maar Stratocasters eigen gouden wapenschild en masker, wat hij straks af zal leggen, als hij met opgeheven hoofd langs de tribune rijdt, en triomfantelijk neigt naar de tournooivrouw, de schoonste bij de wedkamp.

Passages

Een van Monhans boeiende uitspraken betreft ‘passages’ . Hij heeft net in het filmpje verteld hoe een enorme hoeveelheid beelden van de oudheid tot de eigen tijd ligt opgeslagen in zijn geheugen. En dat hij daarmee experimentele figuren vult met alle historische figuren die hij kent, koningen, keizers, klassieke helden en goden, evangelisten, ja zelfs, zegt hij, religieuze beelden. In Nederland waren ze al vaker te zien.²

Inspiratie

Één van zijn grote inspiratiebronnen was in zijn studententijd het Kunsthistorisches Museum in Wenen, waar hij de Noordelijke Renaissance bewonderde. Dat museum heeft ook een uitgebreide afdeling wapens, harnassen en ander gerei voor het hoofse krijg- en feestspel. Dwaal digitaal door de collectie en je voelt iets van Monahans fascinatie. Hij beschrijft hoe de figuurconstructie een poging doet om de wereld in te gaan. Je voelt bij hen de drang om over te gaan van abstractie in een bestaand figuur (passage). Hij spreekt niet over een geboorte, maar sta je voor zijn beelden Nikkelen Huricane, en de Stratocaster, of voor al die beelden die wij eerder zagen, dan snap je wat hij bedoelt. Je ziet een mogelijke toekomst ontstaan uit het verleden. Monahans experimentele figuren willen overstappen naar ons werkelijke leven. In een van de Weense musea, de Hofdjagd und Rüstkammer ³, vind je de meest wonderlijke, en vernuftige topstukken van wapens en harnassen uit de late gotiek en de noordelijke renaissance. Ze bezitten de hoogste ambachtelijke kwaliteit. Je kunt je voorstellen hoe Matthew Monahan hier door het museum dwaalde en van binnen helemaal warm werd bij het zien van al deze fantastische metaalkunst. Voor de smaak toon ik hieronder een ‘Kostuumharnas’ uit die collectie.

'Kostuumharnassen' – stalen imitaties van kledingstukken van stof – waren zeer gewild in een tijd die sterk in het teken stond van pracht, praal en festiviteiten. Tot deze categorie behoorden ook fantasierijke helmen met vizier, vormgegeven als maskers, die werden gedragen tijdens uitbundige ceremoniële optochten. Dit harnas, dat toebehoorde aan Albrecht van Brandenburg – grootmeester van de Duitse Orde – werd vervaardigd in Noord-Duitsland, waarbij inspiratie werd geput uit stijlen die hun oorsprong vonden in Innsbruck. Het werd vermoedelijk besteld ter gelegenheid van zijn huwelijk met Dorothea van Denemarken in 1526; een in het metaal geëtste afbeelding van het bruidspaar op de achterzijde van het harnas verwijst naar deze gebeurtenis.

Deelgenoot

Het is een kans die de beeldhouwkunst je biedt en tegelijk eentje die verlegenheid oproept. Je wordt even deelgenoot aan het beeld en je voelt dat het precies daarvoor gemaakt werd. Niet om alleen maar naar te kijken, niet om op afstand te blijven, maar om het heel even te worden. Je weet niet eens zeker of je dit nu zelf doet, of dat het beeld binnendringt in jou. Of de passages, zoals Monahan dat noemt, niet precies dát zijn: dat het beeld tot leven komt, niet in de normale werkelijke wereld, maar in jou zelf. Zoals je jezelf vereenzelvigt met de hoofdpersoon in een goed boek of toneelstuk, maar sterker, intenser, lichamelijker vooral. Je ziet de Stratocaster of Hurricane niet, je bent hem.

Matthew Monahans experimentele beelden verruimen ons wereldbeeld én ons mensbeeld. Ze tonen dat er rollen gespeeld kunnen worden, die de mensen tonen, niet in wat ze zijn, maar in wat ze spelen. Zolang wij in staat zijn een rol te spelen of te adopteren, met onze eigen inbreng, is de wereld nog niet verloren. Mathhew Monahans sculpturen bieden hoop, ook al zien ze er niet erg stabiel uit, of beter nog, juist omdat ze er labiel uitzien maar tot grote vragen in staat.

Polke en Monahan: twee experimentelen.

Uiteindelijk ontdekken we waarom Polke en Monahan zo goed bij elkaar passen. Ze zijn allebei gefascineerd door het veranderlijke beeld. Zoals de alchemist met behulp van de steen der wijzen probeerde goud te maken, zo ontwikkelen Polke en Monahan een oeuvre dat gebaseerd is op mogelijke veranderingen die de toekomst vorm kunnen geven. Hun vormen zijn veranderlijk, maar altijd overtuigend terug te voeren op de hand van de maker. En beiden vertrouwen op het inzicht dat de receptuur te vinden is in de geschiedenis.