Pasen - De eieren van Leda

Isamu Noguchi (1904-1988) Leda, 1e versie Parijs 1928
Aluminium, brons, messing en marmer 59.4 x 30.2 x 32.1 cm
(Gefotografeerd in tentoonstelling Metamorfosen, Rijksmuseum Amsterdam, Mandarte 06-02-2026)

Dit beeld roept vage herinneringen op aan het verhaal van Leda en de de Zwaan, door de titel en vooral door de plaatsing in deze tentoonstelling. Wat was dat ook al weer? (Zie ik wel een Leda en zit er ook een zwaan in haar?)

Pasen

Het is Pasen. Overal eieren. Op het eilandje in de singel voor ons huis twee verlaten eieren, duidelijk zichtbaar. Ze houden de altijd snaterende ganzen misschien op afstand. Nestgrond geclaimd door ander ganzen echtpaar.
Oppergod Zeus heeft ooit als zwaan een ganzenei bevrucht. Dat is het oudste verhaal. Zeus wil zich opdringen aan Nemesis, de godin van de gerechtigheid, die zichzelf verandert in een gans, om aan hem te ontsnappen. Maar hij verandert zichzelf in een zwaan en bevrucht haar toch.

Er zwemmen 18 ganzen rond het eilandje in onze Singel. Tussen hen in een jonge zwaan, nog met bruin in zijn veren. Uit het ganzenei dat Zeus bevruchtte, wordt ‘de schone Helena’ uitgebroed. De schitterende vrouw om wie de Trojanen oorlog voeren met de spartanen in 1180 voor Christus . Ik kijk nu met andere ogen naar de jonge zwaan.

In hem herken ik de jonge Zeus, en Trump, Epstein en al die mannen in het nieuws, van prins Andrew tot Ali B. Ze krijgen hun blazoen nooit meer schoon. In de NRC van 6 februari 2026 vraagt Bianca Stigter zich af waarom er zoveel verkrachtingen zijn in de metamorfosen van Ovidius en in de archaïsche Griekse verhalen.

Daarom dus, omdat er zoveel potentaten zijn en altijd zijn geweest. Ook Menelaos, de koning van Sparta en echtgenoot van Helena, zal wel tot hen behoord hebben. Helena ging immers mee met Paris naar Troje, uit vrije wil, zo wil het verhaal in de Ilias van Homerus. Dat maakte haar man boos, jaloers en oorlogszuchtig.

Afijn, volgens een later verhaal werd de mooie Helena grootgebracht door Leda. Leda had ook een ontmoeting met diezelfde zwaan , maar dan gewoon als vrouw, weliswaar van hoge statuur, ze was koningin, en oogverblindend mooi. (Hoewel niet beschreven wordt wat voor esthetische smaak Zeus bezat. Bij hem ging het meer over macht, denk ik.) Hoe dan ook, het wonderlijke verhaal vertelt dat Zeus zichzelf verandert in een zwaan, - het alom bekende ideaal van de schoonheid-, en vervolgens Leda be- (-mint, -zwangert, -geert, -vrucht). Leda legt na hun coïtus twee eieren, eentje met Castor en Pollux erin, de ander met Helena (alweer?) Ze had al een ‘gewoon kind’ van haar man. Dat was Klytaimnestra.

(Wie verzint zo’n verhaal? Een koningin die eieren legt, een god die als zwaan op dezelfde manier geil is als een mens, een koningin die in een zwaan niet de oppergod herkent, een echtpaar dat een gezonde baby krijgt (Klytaimnestra), een kind uit een ei groot brengt (Helena) en volgens sommigen ook nog eens bevalt van een tweeling in één ei van zwaan Zeus (Kastor en Polydeukes ofwel de tweeling Castor en Pollux). En wat betekent dat verhaal?)^[1]

Oude kunst

Leda en haar eieren namen een grote vlucht in de beeldende kunsten. Niet door de minsten. We kennen een werk van Timotheos, van Leonardo da Vinci, van Michelangelo, van Rubens en Correggio, Tintoretto, Veronese, Bouchier, Moreau, Bourdelle, Maillol, Dufy, Matisse, Brancusi, Archipenko en niet te vergeten Isamu Noguchi. (Allemaal mannen…)

Het verhaal is erg oud, wat veel bronnen aantonen, zoals de Ilias van Homerus. De oudere traditie is terug te vinden in de archaïsche en vroeg- klassieke kunst, waarin op vazen is uitgebeeld hoe Leda in gezelschap van Castor en Pollux het door Nemesis gelegde ei vindt.

Apulische rood-figurige Loutropos 330 v. Chr. 
Toegeschreven aan de schilder van het Louvre MNB1148
(Coll. J.P. Getty Museum)

Detail van Peitho, Leda en Hypnos op een keramische kruik dat het verhaal van Leda en de Zwaan uitbeeldt.

Zeus verleidt Leda in de gedaante van een zwaan. Ze streelt de kop en nek van de vogel en kust hem op zijn snavel. Hypnos (de gepersonifieerde slaap) zwaait met een toverstaf naast haar hoofd. Zijn voorhoofd en laarzen zijn gevleugeld en hij draagt ​​een mantel over één schouder. Volgens de dichters was het wapen van de god een taxustak die gedrenkt was in het slaapverwekkende water van de rivier de Lethe. Links staat Peitho, de godin van overreding en verleiding, met uitgestrekte arm en ontblote linkerborst. Haar haar is in vlechten gebonden en ze draagt ​​een tiara, een halsketting, armbanden en oorbellen..

Volgens deze mythe leidde Leda's verleiding tot de geboorte van Helena van Troje.

Leda en de zwaan, Galleria Borghese.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.13160929.  
Tweede eeuw na Chr. Marmer ,hoogte zonder sokkel 127 cm, (Naar Timotheos)

Vanaf de 5e eeuw v.C. is in de Griekse, hellenistische en Romeinse kunst, en dan vooral in de beeldhouwkunst, Leda met de zwaan, een geliefd motief. Zeer beroemd was de Leda van Timotheos ca. 370-360, bekend uit 28 marmeren kopieën uit Romeinse tijd en van uitbeeldingen in schilderkunst en op gemmen: de vrouw staat met een slip van haar kleed in de opgeheven linkerhand, terwijl ze de zwaan met haar andere hand tegen zich aan drukt.

Leonardo da Vinci, Leda en de zwaan,
tekening zwart krijt, pen en bruine inkt,
Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam

Leonardo da Vinci Leda en de Zwaan,1508-15,
Olieverf op paneel, 130 x 77,5 cm, Galleria degli Uffizi, Florence

Twintigste eeuw

Dalí i Domènech, Salvador, Leda atòmica, 1947-49,
Olieverf op doek 61 x 46 cm

Hoewel de mythe ook in de twintigste eeuw nog steeds vele kunstenaars inspireerde, werd deze niet meer natuurgetrouw afgebeeld. Zo gaf Constantin Brancusi in de sculptuur Leda uit 1920 zijn eigen invulling aan het verhaal. (zie hieronder) Salvador Dalí toonde eveneens zijn eigen interpretatie van de mythe in Leda Atòmica uit 1949. Leda is zittend op een zuil te midden van een zwevende zwaan, een boek, een ei en een meetlat afgebeeld. Gebaseerd op de atoomtheorie, die aanneemt dat deeltjes op atoomniveau elkaar niet fysiek aanraken, is er ook geen contact tussen de geschilderde objecten, zelfs de zee raakt het land niet aan.^[2]

Brancusi en Noguchi

Brancusi, Leda 1920 Marmer.

De Leda van Brancusi was origineel gemaakt in marmer en later afgegoten in brons. Isamu Noguchi werkte een half jaar in het atelier van Brancusi in Parijs in 1928. Brancusi gaf opdracht aan Noguchi om de bronzen versie voor een tentoonstelling in Parijs in 1926 opnieuw te polijsten. Dus kende Noguchi beide versies. Overigens hadden beide mannen moeite met bronzen gietingen, omdat die hun persoonlijke ‘touch’ uitwisten en de sculpturen anoniem maakten.

Brancusi, Leda, 1926, Brons

Twee jaar later maakte Noguchi, terug in New York, zijn eigen Leda rechtstreeks uit een plaat verguld koper. Van één kant vlak, gebogen voor de rest, een gat bovenin als oog, het ‘lijf’ doorboord met metalen pennen, omcirkeld door een platte metalen ring, het geheel vastgezet op een ronde marmeren schijf.

Het bevalt me wel. Het idee, bedoel ik, dat de vrouw Leda de zwaan zozeer in haarzelf opneemt, dat er van diens aanwezigheid feitelijk niets overblijft. Misschien op een paar pootjes of vleugelpennen na, die de gedaantewisseling niet helemaal hebben kunnen volgen. Er lijkt zich een machtsstrijd te hebben afgespeeld waarbij de man het tegen de vrouw heeft moeten afleggen. Net als Brancusi en Noguchi die de zwaan Zeus hebben omgevormd tot een onherkenbare, afgeleide vorm, die zonder titel - en zonder eieren - heel anders had kunnen heten.

Twombly

Cy Twombly, Leda and the swan, Rome 1962.
Olieverf, krijt en potlood op doek, 190,5 x 200 cm

Rome, de thuisbasis van Twombly sinds de jaren vijftig, heeft zijn fascinatie voor de klassieke oudheid aangewakkerd. In dit werk verwijst hij naar de Romeinse mythe waarin Jupiter, de heer der goden, de gedaante van een zwaan aanneemt om Leda, de mooie moeder van Helena (om wie de Trojaanse oorlog zou worden uitgevochten), te verleiden. Twombly's versie van dit oude kunsthistorische thema biedt geen contrast tussen veren en vlees, maar een samensmelting van gewelddadige energieën in woest om zich heen geslagen lagen krijt, potlood en roodachtige verf. Enkele herkenbare symbolen – harten, een fallus – vliegen uit deze explosie, in schril contrast met de sobere, vensterachtige rechthoek bovenaan het schilderij.

(Tekst en afbeelding: https://www.moma.org/collection/works/80083)

Tot slot.

Hier is een verklaring voor de verschillende verhalen over de eieren van Leda.

We noemen het verhaal een mythe. Een mythologie is het geheel van verhalen en denkbeelden van een bepaalde cultuur waarin belangrijke vragen aan bod komen zoals de oorsprong van de mens, de wereld en natuurverschijnselen. Een mythologie kan in de loop van de tijd veranderen en meegroeien met veranderende omstandigheden.[1] Ze wordt als waarheid beschouwd en bruikbaar binnen de cultuur waarin ze functioneert, omdat mythen filosofische reflecties, normen, waarden en historische gebeurtenissen uitdrukken. Mythologie komt onder andere tot uiting in muziek, literatuur, geschiedschrijving, religie en beeldende kunst^[3].^[4]

Zolang het verhaal mondeling werd overgeleverd, was het mogelijk aanzienlijke verandering aan te brengen, uitbreidingen en verkortingen, en zelfs eigen meningen van de verteller.

In hoeverre het een spiegel is van de tijden, van de rol van de man en die van de vrouw, van goden, helden en slachtoffers, vraagt om een interpretatie die dit stukje te buiten gaat.

Duidelijk is dat er in onze tijd andere eieren gelegd worden. Tenminste, dat hoop ik.

[1] Zie de boeiende pagina over Leda op de Theoi.com: https://www.theoi.com/Heroine/Leda.html

[2] https://www.klu.nl/leda-en-de-zwaan/

[3] https://nl.wikipedia.org/wiki/Mythologie#Kenmerken_van_mythen

[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/Mythologie#Kenmerken_van_mythen