Francis Bacon
Francis Bacon (28 oktober 1909 – 28 april 1992) was een in Ierland geboren Britse figuratieve schilder, bekend om zijn rauwe, verontrustende beeldtaal. Hij concentreerde zich op de menselijke vorm en zijn onderwerpen omvatten kruisigingen, portretten van pausen, zelfportretten en portretten van goede vrienden, waarbij abstracte figuren soms geïsoleerd in geometrische structuren werden afgebeeld. (Bron: Tate Britain)[1]
[Turning Figure]
Deze tekening van Francis Bacon selecteer ik in de tentoonstelling London Calling, in het Kunstmuseum Den Haag, ondanks de wat vreemde montage in de lijst. (Foto Mandarte); Het gaat me om de ‘schets’ zelf, dus ik haal hem even uit de lijst. Ik snij hem iets ruimer uit, omdat de schets zelf nogal ribbelige randen heeft en niet perfect haaks is.
Francis Bacon (1909-1992) Sketch [Turning Figure] 1959-1961
Potlood en olieverf op papier 33,9 x 26, 3 cm
Collectie Tate Britain.[2]
Een aantal kronkelende lijnen, sommige opgezet met potlood, andere rechtstreeks met groene olieverf, sommige potloodlijnen met dezelfde groene verf overgetrokken. Brede penseellijnen over smalle potloodlijnen. Een aantal vlakken ingekleurd met dekkende vleeskleur. Je zou er een draaiende figuur in kunnen zien, op voorwaarde dat je bereid bent alle vlakken te lezen als driedimensionaal, met de groene lijnen als randen van het lichaam: linkeronderbeen, rechter bovenbeen, rechterarm, linkerarm, hoofd. Maar zo consequent is het allemaal niet. De rechterarm is groen gemaakt over de vleeskleur heen, de linkerarm is juist vleeskleur tussen twee groene contouren. Het hoofd dat lijkt te rusten op de linkerpols - de hand is niet te onderscheiden, is een mengeling van groene en vleeskleurige vlakken. Het draaien wordt steeds meer een wervelen, de figuur een onherkenbaar wordende beweging van randen en vlakken, nauwelijks gebalanceerd. Iets midden in een gebeuren. Zonder de afbeelding kun je hier niets met taal alleen, zonder taal kun je met de afbeelding nauwelijks enige gewaarwording bewust worden.[3]
Gilles Deleuze
Ik leen de begrippen Gewaarworden en Gebeuren van Gilles Deleuze, de Franse filosoof die een boek schreef over Francis Bacon: Francis Bacon, Logique de la sensation (1982), in Nederlandse vertaling van Walter van der Star bij Octavo uitgebracht als Francis Bacon Logica van de gewaarwording (2015). Sensation vertalen door Gewaarwording vind ik een vondst.[4]
Gilles Deleuze put veel informatie uit de interviews die David Silvester voerde met Francis Bacon.[5] Al in Deleuzes eerste hoofdstuk, getiteld Kring, piste, gaat het om de belangrijkste kern van Bacons werk: de figuratie.
“Niet alleen het schilderij is een geïsoleerde werkelijkheid ( een feit)[…] ook de Figuur zelf is geïsoleerd in het schilderij, door de kring of het parallellepipedum.[6]”
- In onze tekening van de Turning Figure niet door een parallellepipedum (zeshoek) maar door het groene vierkant, de zwarte, dunne potlood rechthoek, de aanduiding van een perspectivische wand en vloer, rechts en onder, in brede groene streken en vlekken - (Bacon veegde ook veel uit of wreef werk plaatselijk ‘schoon’, met een doek, een borstel of een kwast, waarbij de laag uitgesmeerd wordt over een niet-figuratieve zone ).[7]
‘Waarom isoleerde Bacon op deze wijze zijn figuur?’ vraagt Deleuze en hij geeft zelf het antwoord:
‘Waarom? Bacon heeft het herhaaldelijk gezegd: om het figuratieve, illustratieve, narratieve karakter te bezweren dat de figuur onvermijdelijk zou hebben als hij niet geïsoleerd was. De schilderkunst moet geen model willen weergeven of verhaal willen vertellen . […] Dus kan ze uit twee mogelijke wijzen kiezen om te ontsnappen aan het figuratieve: voor de weg van de zuivere vorm, door middel van abstractie, of voor de weg van het zuivere figurale, door middel van afscheiding of isolatie. Als de schilder vasthoudt aan de figuur, als hij voor de tweede weg kiest, zou dat dus zijn om het figurale tegen het figuratieve af te zetten. […] Het narratieve is het correlaat van het illustratieve. Er is altijd wel een verhaal dat de ruimte tussen twee figuren binnendringt of probeert binnen te dringen om het geheel als illustratie tot leven te wekken. Isolatie is dus de meest simpele, noodzakelijke, maar desondanks ontoereikende manier om met de representatie te breken, het narratieve te ontwrichten, het illustratieve te vermijden en de figuur te bevrijden kortom om zich aan de feiten te houden.
Verwijzen
Ooit leerde ik dat het mooiste woord in de kunstgeschiedenis luidde: ‘verwijzen’. Daarmee bedoelden we dat een figuratief werk letterlijk betrekking had op een visueel bekende gedaante: Nijntje verwijst naar een konijn en Turning Figure verwijst naar een danser. Maar sinds Deleuze (en David Silvester in gesprek met Bacon) is dat veranderd. Kunst gaat niet om verwijzen naar, want dat is vaak een overbodige actie: we hebben immers het voorwerp al waarnaar wordt verwezen. Waarom zou je dat dan nog een keer aanhalen?
Nee, er gebeurt nu iets anders. In de gewaarwording komen de aanwezige krachten (denk ook aan Christof Menke) en het materiële proces van het aanwezig stellen samen: materiaal en gewaarwording vormen samen een complexe eenheid. De groene lijnen, de vleeskleurige vlakken en de getekende, isolerende ruimtes van Turning Figure vormen een eenheid met de gewaarwording die de niet alleen de wervelende figuur, maar heel het werk in al zijn samenhang oproept: dit is wat Bacon een feit noemt, de onverbrekelijke samenhang van wat er in ons gebeurt als we de schets gewaar worden.[8] Wat er op de schets te zien is, niet alleen materiaal maar ook een voorstelling die ons rechtstreeks raakt, zonder tussenkomst van een verhaal, een journalistiek narratief of een andere verwijzing. De schets als stoffelijk ding stelt een voorstelling in ons aanwezig die ons eerst aangrijpt, voordat ons verstand ingrijpt. Hoe langer ik kijk, hoe minder woorden er over blijven en hoe sterker de kracht wordt die uit het werk straalt.
Nog tot en met
14 februari 2026 t/m 07 juni 2026
Kunstmuseum Den Haag: London Calling
Francis Bacon, Lucian Freud, David Hockney, Paula Rego en meer
[1] https://www.tate.org.uk/art/artists/francis-bacon-682
[2] Catalogue entry
T07352
Oil and graphite on paper
339 x 263 (13 3/8 x 10 3/4)
Purchased from Lady Natasha Spender with assistance from the National Lottery through the Heritage Lottery Fund, the National Art Collections Fund and a group of anonymous donors in memory of Mario Tazzoli, 1998
[3] Over deze kwestie van de taal, van het feit, van het realisme is nog steeds het boeiende interview beschikbaar met David Silvester op YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=0z3sZ5xUC7Q
[4] Het boek hierna vermeld als O. FB gevolgd door p. en paginanummer
[5] Silverster, David (1987) Interviews with Francis Bacon. The brutality of fact. Londen, Thames and Hudson.
[6] O. FB p. 13
[7] O.FB p.15
[8] O.FB p.195 e.v. Deleuze en de schilderkunst door Sjoerd van Tuinen
Abonneren
Rapporteer
Mijn reacties