Marlies Biennalevloer 2017 Biennale van Venetië 2017, Duits paviljoen Is het einde van de kunst en van de kunstgeschiedenis in zicht?

“Deze tentoonstelling is samengesteld vanuit het besef dat er niet meer zoiets bestaat als kunstgeschiedenis”, schrijft Toef Jager in de NRC over de expositie “Vrijheid” in Zwolle. “Ergens in de jaren tachtig hield die op, ongeveer tegelijk met de politieke geschiedenis, tenminste in de laat kapitalistische versie ervan zoals de onvermijdelijke Francis Fukuyama die beschreef… Er bestaat helemaal niet meer zoiets als ‘belangrijkste, beste, invloedrijkste’…” *
Dit citaat uit de NRC, dat volgens de auteur leunt op een tekst van de filosoof Fukuyama, kondigt nu eens niet het einde van de kunst aan, maar het einde van de kunstgeschiedenis. Dit sentiment kom ik vaker tegen. Het gaat vaak samen met een uitspraak als “ik word eigenlijk nooit meer geraakt” die ik regelmatig opvang.

* Jager, T. (2019, 18 januari) Suggesties voor een nieuw canon, NRC,C3

 (Klik op de plaatjes voor een vergroting)


 Kant portret Staegemann WebImmanuel Kant

Het einde van de kunst is al vaak aangekondigd maar wordt telkens weer door de kunst zelf gelogenstraft. De vraag is dan ook wat we uit de geschiedenis kunnen leren. Lezen wij onze filosofen wel goed, zoals in het bovenstaande citaat, en hebben de filosofen het wel per definitie bij het rechte eind?

Ik geloof niet in het einde van de kunst en dus ook niet in het einde van de kunstgeschiedenis. Als er al sprake is van verwarring, dan komt dat, vermoed ik, doordat de taal die gebruikt wordt over kunst, onverstaanbaar is geworden. Filosofen, kunsthistorici en critici schrijven onleesbaar moeilijke artikelen, vol ingewikkelde begrippen, die vaak voor velerlei uitleg vatbaar zijn.

In de geschiedenis ligt niet het antwoord hoe het verder moet. Wel is er een antwoord te vinden op de vraag hoe het níet verder moet. En er is een antwoord te vinden op de vraag: waar komt die taal over kunst vandaan en hoe moeten we die begrijpen? Ik heb besloten om mij te verdiepen in het denken van de eerste denker die zich bezighield met de vraag hoe wij ons oordeel vormen over het ‘belangrijkste, beste, invloedrijkste’: Immanuel Kant.
Afbeelding: Immanuel Kant Ca. 1790. Größe: 38:53 cm. Maler unbekannt, möglicherweise Elisabeth v. Stägemann (Schule des Anton Graff). Aufgetaucht 1896, von der Stadt Königsberg erworben. Abgebildet und von Karl Lubowski besprochen in den Kant-Studien 3, 1899, 160-167.


 thumb Hirst1 webOnze eigen tijd

Onze eigen tijd doet dus regelmatig alsof de geschiedenis van de kunst dood is. Alsof alles wat de afgelopen twintig eeuwen heeft gegolden, nu niet meer van toepassing is. Alsof sculptuur niet meer bestaat en we alleen nog maar te maken hebben met een actualiteit die zich niet in de ‘oude’ kunst laat vertalen. Dat is een belangrijke kwestie. Je zou het thema kunnen aanvallen vanuit de ironische visie van Damien Hirst, vertaald in zijn Treasures from the Wreck of the Unbelievable, voor het eerst in het openbaar tentoongesteld in 2017 in Venetië. Maar ik hoop dat de inzichten van Immanuel Kant mij verder kunnen helpen, voordat ik over Hirst’ werk schrijf.

(Afbeelding: Damien Hirst, Treasures from the Wreck of the Unbelievable, 2017)

 


  thumb Kant Bardou1 Berlin 1798 webUitgangspunt is beeldhouwwerk

Ook bij het lezen van filosofen blijft mijn uitgangspunt altijd het kunstwerk. En wel heel speciaal: het beeldhouwwerk ofwel de sculptuur. Daarmee bedoel ik een ding, een voorwerp, een door mensenhanden gemaakt iets, dat tastbaar aanwezig is. Ik begin dus niet met denken, maar met kijken. Kijken naar beeldhouwkunst doe je op gevoel, met al je zintuigen. Ik gebruik liever het woord waarnemen. Want daar zit iets in van doelbewust beschouwen, van tijd nemen, van even blijven staan. Maar in de waarneming is ook altijd een gewaarworden. Gewaarworden wil zeggen: iets ontdekken wat je niet bedenken kunt, iets wat er al is voordat je er woorden voor hebt, iets wat zich afspeelt in je lichaam, iets wat niet ontstaat door het denken maar het denken juist oproept. Gewaarwording is een belangrijk woord in Kants filosofie.

(Afbeelding: Immanuel Kant door Emanuel Bardou (1798) Marmer. Berlijn -Bode museum)

 


thumb Strik webVoorbeeld

Dit is een detail van een beeldhouwwerk. Een strik. Een strik van wit marmer. Met plooien erin, opstaande uiteinden en lussen. Ik zag hem voor de eerste keer, toen ik om het kunstwerk heen liep. Vol verbazing heb ik er een kwartier naar staan turen. Terwijl ik stond te kijken verdween de museumzaal uit mijn blik. Zelfs het gepraat van de toeschouwers om mij heen, hoorde ik niet meer. Sprakeloos keek ik naar het ding. Ik snapte niet waarom zo’n belangrijk detail aan de achterkant zat. Ik voelde me heel licht en een beetje weeïg.

Dat gevoel heb ik intussen leren kennen. Het geeft aan dat ik door iets geraakt wordt, blijdschap die me overvalt wanneer ik overrompeld word door onverwachte schoonheid. Kant onderscheidt het schone van het verhevene. Dat helpt mij misschien bij het onderscheid dat ik maak tussen decoratie en kunst.

Het is niet te begrijpen hoe die strik tot stand is gekomen. Was er eerst een tekening? Een 3D model? Wie besliste dat deze bult van marmer voldeed aan alle eisen om een strik te worden? Wie heeft hem daadwerkelijk gemaakt? Vertelt deze strik wat de maker voor iemand is? En het allerbelangrijkst: waarom grijpt dit ding mij zo aan? Zegt dat ook iets over mij? Vind ik het mooi of lelijk, overdreven of vertederend of alleen maar knap?


Zou Immanuel Kant een antwoord hebben op al deze vragen?

Volgende aflevering: Kant2: Kant en Kunst(geschiedenis)


Geef je commentaar op dit artikel in het forum onder categorie "0 Motivering"