Cursus Kijken is een Feest

Aanloopje 4: Kijken is bewegen

Fries levensecht,
of:  schilderde Alma-Tadema eigenlijk mooie Friezinnen als Romeinse vrouwen?

Liggende met tamboerijn, Alma TademaIn de vierde bijeenkomst van “Kijken is een feest” gaan we op zoek naar waarheidsgetrouwe kunstwerken. Al gauw blijkt het woord ‘realisme’ niet te voldoen en wordt het moeilijk te bepalen wat we nu eigenlijk écht zien, als we naar een sculptuur of schilderij kijken. En net op dit moment komt het Fries Museum met haar revival van Victoriaanse kunst: Sir Lawrence Alma-Tadema (1836-1912).

Alma Tadema, Liggende met tamboerijn, Potlood op papier 19 x 30 cm, A'dam, RM

In de bijlage van de NRC dit weekend, gewijd aan Alma Tadema, ondertiteld ‘klassieke verleiding’ wordt als de belangrijkste succesfactor van Tadema benoemd: ‘levensecht weergegeven’. (p.3).
Is levensecht iets anders dan ‘waarheidsgetrouw’? Hoort dat nou bij uitstek bij de Friezen en Friesland?

Mata Hari liggend   

In hetzelfde tijdperk dat Alma Tadema beroemd werd in London, rees er nog een Friese ster: die van Margaretha Geertruida Zelle, bekend onder haar artiestennaam ‘Mata Hari’. Zij werd beroemd in Parijs met haar ‘Boeddhistische’ dans, en de tekening van Alma Tadema doet onmiddellijk denken aan haar foto in exotisch gewaad. Misschien onbewust, of misschien opgeroepen door de ondertitel van de expositie in Leeuwarden: Klassieke verleiding.
Op de foto Mata Hari,gekleed in lange rok met versierd hesje waardoor de buik bloot blijft en op het hoofd een diadeem. Parijs, [1900].
Collectie Fotocollectie Het Leven (1906-1941) Spaarnestad Photo

     
Diogenes  

Zou klassieke verleiding iets te maken hebben met ‘de klassieken’ of juist met het ‘victoriaanse’  tijdperk? Over Queen Victoria (koningin Overwinning) gaat immers ook het gerucht dat ze een man uit haar hofhouding verleid zou hebben, na het overlijden van haar echtgenoot.

Ook in het schilderij van J. W. Waterhouse is de verleiding aanwezig, hoewel Diogenes er zich niet van bewust lijkt. Volgens Angus Trumble is dit een van de laatste werken die Waterhouse schilderde toen hij nog onder invloed was van Alma-Tadema’s archeologisch nauwkeurig onderzoek, waarover ook de NRC spreekt.

Trumble schrijft: “de behandeling van het marmer, en de getrouwe reconstructie van de Dorische tempelbouw op de achtergrond (Diogenes had zijn ton, volgens de overlevering, geleend van de tempel van de moeder van de goden), zelfs de opvallende Japanse* schaduwen en de talrijke details aan de kleding, zijn uitgevoerd met grote zorg. Bovendien dient het ruimtelijk arrangement, een verzonken richel onder het straatniveau naast een trap, en de nieuwsgierigheid van een jonge vrouw die voorover leunt om een glimp op te vangen van de humeurige oude man, des te beter om diens sombere verwerping van de wereld te onderstrepen.  *Trumble verwijst hiermee naar het opkomende ‘Japponais”.
(Trumble, Angus. Love and Death in the Age of Queen Victoria. Adelaide: Art Gallery of South Australia. 2002.)

Diogenes, 1882 J.W. Waterhouse (1849-1917) Olieverf op doek 208 x 135 cm Sydney, Art Gallery
     
Naakt met rode kous  

Zeker is vrouwelijke verleiding een thema in de 19e eeuw, getuige dit schilderij van Willem Witsen, die we veel meer kennen als de ernstige vertegenwoordiger van de tachtigers. In zijn bezit was onderstaand portret van Mata Hari door Isaac Israels.

Naakt met rode kous, Willem Witsen, Olieverf op doek 118 x 89 cm, H'lem, Frans Hals Museum
     
Mata Hari, Israels  

Isaac Israëls neemt afstand van de fantasieën over de klassieke tijd en schilderde een eigentijds, stijlvol portret van Mata Hari, gekleed in lange overjas en hoed, als zelfbewuste, geslaagde dame.

Mata Hari, Isaac Israëls 1916, Olieverf op doek 210 x 110 cm, coll. Willem Witsen
     
Nachtvlinder liggend, Ted Rozendal   Ook de twintigste eeuw voelt zich geïnspireerd door Mata Hari als verleidster, getuige de voorstelling van een modere Friezin: actrice Ted Rozendal, die als Mata Hari door de Friese theaters trok en nu als ‘nachtvlinder’ dezelfde liggende pose aanneemt als haar voorgangster. Je begint je nu toch echt af te vragen of Sir Lawrence Alma-Tadema niet ooit Mata Hari in het echt ontmoet heeft.
Lang zijn de vrouwen die hij schildert, en struis, sterk en slank, met zelfbewuste blikken en overtuigd van hun aantrekkelijkheid.
     
Doutzen Kroes  

Misschien hebben er wel meer Friezinnen erg goed gekeken naar hun 19e-eeuwse beroemde voorgangster, want er lijken treffende overeenkomsten te zijn, in houding, zelfbewustzijn, dracht en beweging.

Doutzen Kroes bij ‘Victoria’s Secret'
     
Ask Me No More, Alma Tadema  

En ja, wat nu levensecht is en wat realistisch of waarheidgetrouw, onderzoeken we verder tijdens onze vierde bijeenkomst.
Als voorproefje smullen we gewoon even van die Friezen in den vreemde en hun navolgers.

Ask me no more, 1906, Lawrence Alma-Tadema, Olieverf op doek 79 x 114 cm, (Christies 2012: $ 2,210,500)
    (Als u op onderstaande foto's klikt, ziet u het originele formaat)