Cursus ‘Kijken is een feest’

Aanloopje les 2: Kijken maakt rubrieken

 

Rubriek woordverbandenEen rubriek of categorie is een afdeling gebaseerd op een analogie.
Een analogie is een overeenkomst. Wij hebben overeenkomsten leren zien en kunnen er mee werken, zelfs als ze niet direct herkenbaar zijn.


letter A“Nemen we dit voorbeeld: catalogi van lettertypen zijn inderdaad een ware goudmijn voor iedereen die geïnteresseerd is in de rijkdom van categorieën. In bijgaande figuur zijn voorbeelden van ‘kapitalen A’ verzameld, die werden ontworpen voor gebruik in de reclame. We  hoeven maar even te kijken en elk idee van A-kapitaliteit dat we a priori in ons hoofd zou hebben, wordt tegengesproken door een of meer van deze letters, en toch is elk ervan volstrekt herkenbaar, misschien niet altijd moeiteloos als hij op zichzelf staat, maar zeker wel in de context van een woord of zin. […]
Er moet een onderscheid gemaakt worden met classificatie: dat tot doel heeft vaste mentale vakjes te plaatsen, tegenover analogie, waaraan het menselijk denken haar bijzondere flexibiliteit ontleent. Door een in het heden aangetroffen situatie te verbinden met andere, lang geleden aangetroffen situaties, die gecodeerd in ons geheugen opgeslagen liggen, kunnen we gebruik maken van eerdere ervaringen en ons beter oriënteren in het heden. Analogisering is de hoeksteen van ons geestelijk vermogen; analogisering stelt ons in staat te profiteren van de rijkdom aan wijsheid die in ons verleden wortelt: niet alleen begrippen als ‘etiket’, ‘kat’, ‘vreugde’, ‘berusting’ en ‘tegenspraak’, om maar enkele willekeurig te noemen, maar ook begrippen zonder etiket zoals ‘die keer dat ik klappertandend buiten stond doordat de huisdeur per ongeluk was dichtgeslagen’. Zonder verleden en zonder analogie zijn er geen gedachten, want juist dankzij analogie kunnen we heden en verleden met elkaar in verband brengen.”  (Bron: Hofstadter en Sander (2013), Analogie, de kern van ons denken, Amsterdam/Antwerpen, Atlas contact; p.11-33)

Daar moet je wel een beetje mee oppassen. Zo ziet Wikipedia bij de letter A de volgende afbeeldingen:

letter A Origine150Duidelijk is dat de overeenkomst tussen de cyrillische hoofd- en schrijfletter ‘a’ en de kop van de stier uit de Egyptische hiërogliefen, niet erg sterk is. Maar, schrijven Hofstadter en Sander: “In feite hebben gewone woorden niet een paar, maar onbeperkt veel betekenissen, en dat is een vrij beangstigende gedachte. De positieve kant van die gedachte is daarentegen dat elk begrip onbeperkt kan worden gevarieerd. Dat is een vrij aangename gedachte, althans voor mensen die nieuwsgierig zijn en geïnspireerd worden door nieuwe”.

Piet Blom Kubuswoning150Een van onze voorbeelden in de tweede bijeenkomst wordt gevormd door de rubriek ‘kubuswoning’.
Het is de verbinding tussen de rubriek kubus en woning. De eerste rubriek, kubus, heeft tamelijk scherpe grenzen: zo is elke balk waarvan één zijde langer is dan de andere, geen kubus. De tweede rubriek, woning’ heeft nauwelijks grenzen: zeer veel vormen kunnen voor een woning doorgaan. De verbinding van de twee resulteert echter in een tamelijk nauw omschreven categorie: die van de kubuswoningen van de architect Piet Blom. Omdat Blom de kubuswoning ook als bomen zag, en het geheel als een bos van bomen, wordt het geheel van deze woningen in Rotterdam ook wel het Blaakse Bos genoemd. En zo wordt er een nieuwe categorie toegevoegd aan de begrippen boom, bos en Blaak.